Jedan od poznatih kulturnih pregalaca, i po mnogima učenik Dositeja Obradovića , bio je Emanuel Janković, prevodilac i jedan od prvih srpskih prirodnjaka u 18. vijeku. On je bio prvi koji je htio da osn u je samostalnu srpsku štampariju, prvi pisac traktata iz fizike među Srbima i prvi tvorac tzv. posrba – drama uzimanih od drugih naroda i adaptiranih u srpskom stilu, duhu i jeziku. Precizni podaci iz biografije Emanuela Jankovića do danas nisu poznati. Kao godina njegovog rođenja uzima se 1758. a mjesto rođenja je Novi Sad, iako će on sam docnije da tvrdi da je rođen u Srbiji, u Beogradu. To je bilo iz istih onih razloga iz kojih je Dositej svojevremeno govorio da je rodom iz Srbije, da bi time po t crtao svoju pripadnost srpskom nacionu.
Sva srpska književnost s kraja 18. vijeka često se naziva postdositejevskom, jer je nastajala pod direktnim uticajima ideja koje je propagirao Dositej Obradović, a ljudi koji su je pisali često se nazivaju Dositejevim učenicima. Ne treba zaboraviti ni da je to još uvijek nedovoljno formirana nacionalna književnost, nastala na temeljima koji su zidani mimo njenog tradicionalnog utemeljenja u kluturi srednjeg vijeka. Tim prije su njeni stvaroci i sami pomalo bili zbunjeni sopstvenom nacionalnom sviješću sukobljenom sa uticajima koji su dolazili iz drugačijih i stranih evropskih država. Te države, naročito Njemačka i Mađarska, pa i Francuska i Italija, u ovom periodu su već imale konstituisanu državnu i zakonodavnu vlast, kao što su imale i univerzitete i institucije koje su njegovale kulturni život. Zbog toga su Srbi obrazovani na njihovim univerzitetima nakon povratk a u svoju zemlju bili pomalo i pioniri u mnogo čemu, naročito u nauci. A tadašnja književnost možda se i ne bi mogla nazvati književnošću u današnjem shvatanju te riječi, ali za to vrijeme je svaka pisana-štampana riječ bila dragocjenost. Jedan od takvih kulturnih pregalaca i po mnogima učenik Dositeja Obradovića bio je i Emanuel Janković, sa kojim se Dositej i dopisivao, ali njihova prepiska nije sačuvana. On je bio prvi koji je htio da osn u je samostalnu srpsku štampariju, prvi pisac traktata iz fizike među Srbima i prvi tvorac tzv. posrba – drama uzimanih iz književnosti drugih naroda i adaptiranih u srpskom stilu, duhu i jeziku.
Biografija Emanuela Jankovića
Precizni podaci iz biografije Emanuela Jankovića do danas nisu poznati. Kao godina njegovog rođenja uzima se 1758. a mjesto rođenja je Novi Sad, iako će on sam docnije da tvrdi da je rođen u Srbiji, u Beogradu. To je bilo iz istih onih razloga iz kojih je Dositej svojevremeno govorio da je rodom iz Srbije, da bi time po t crtao svoju pripadnost srpskom nacionu. Osnovnu školu je Emanuel završio u No v om Sadu, a vjerovatno i srednju , i to protestantsku. S obzirom na to da su tada preovlađivale rimokatoličke i jezuitske škole, srpski roditelji su ra dije svoju djecu slali među protestantske učitelje. Tako je za prvoga direktora Novosadske gimnazije došao protestant Pavel Jozef Šafarik, poznati proučavalac slovenske istorije i srpske književnost i . Na dalje nauke Janković je otišao u Njemačku, na U niverzitet u Hale, gdje je upisao medicinu. Vjerovatno je bio iz imućnije porodice, pošto je raspuste provodio putujući po Italiji i Francuskoj i tako naučio jezike tih zemalja, što će mu poslije pomoći u njegov o m prevo d ilačkom radu. Bio je uspješan u svom naučnom radu, naročito iz oblasti fizike i matematike. Godine 1788. Halsko prirodnjačko društvo, koje i danas postoji, bira ga za svoga člana i on se od tada potpisuje: nature ispitatelneg družestva u Hali član . Iako je njegovo početno opredjeljenje bio naučni rad, Janković se opredjeljuje za drugo zanimanje i 1789. godine se vraća kući sa namjerom da otvori prvu srpsku štampariju. Nabavio je štampariju u Lajpcigu, dobio podršku od svog naroda i mitropolita Stratimirovića, i u Novom Sadu uz štampariju otvorio je i jednu knjižaru, sa katalogom knjiga i slika. Međutim, nije smio da štampa knjige na srpskom i rumunskom jezikom, jer je monopol nad štampanjem srpskih knjiga imao štampar Kurcbek u Beču. Kurcbek je za to dobio dozvolu od Josifa II i on se pokazao kao glavni Emanuelov neprijatelj. Na kraju će mu on konačno i stati na put i osujetiti namjeru 1890. godine, kada se gasi štamparija u Novom Sadu. Uz rad na štampanju knjiga, Emanuel je počeo prevoditi drame sa njemačkog i italijanskog jezika na srpski, a napisao je i jedan naučni traktat. Umro je vrlo mlad, 1791. godine u Subotici, na putu iz Beča u Novi Sad. Ispovedio je svoja sogrešenija jereju Mihailu Stočiću, parohu crkve sv. Voznesenija, i pričestio se svetih tajana, a sahranjen je 24. septembra črez jereja Joana Petrovića, paroha crkvi sv. Voznesenija u Marija-Tereziopolu. U Novom Sadu više nema Jankovićevih potomaka, kao niti bilo kakve za njega vezane tradicije u nekoj porodici.
Naučni rad
Od sačuvanih književnih spisa Emanuela Jankovića, među prvima je naučno djelo o kruženju vode u prostoru: Fizičeskoe sočinenije o isušeniju i razdeleniju vode u vozduh i izjasnenije razlivanija vode iz vozduha na zemlju . Ovaj sastav je štampan u Lajpcigu 1787. godine i nije sačuvan u c i jelosti, kao što to nisu ni neki drugi njegovi radovi, npr. Moralna filosofija i Načala mudrosti iz oblasti filo z ofije i logike. O sastavu o kruženju vode u prostoru, koje je klica razvoja prirodnih nauka u Srba, do sada je bilo oprečnih mišljenja. Neki od srpskih kritičara su u duhu ruralne pragmatičke filo z ofije davali ovakve izjave: Da su naši stariji većma se brinuli – kako će sastaviti valjan bukvar, neg što su pišući: kako se pretvara voda u vozduh… – daleko bi više Srba danas znalo čitati i pisati, neg što znaju. Isti ovaj sastav je pak, kad je objavljen, bio pohvaljen u njemačkom listu Algemane Literatur Zajtung , gdje je navedeno da je to samo jedan ogled iz veće piščeve Fizike: Sadržaj i forma rasprave tako odgovara smeru popularne nauke, da se šklovskoj akademiji, kamo je general Simeun Zorič pozvo Jankovića za profesora baš posle ove rasprave, a poglavito srpskom narodu , koji skoro i nema maternjim jezikom pisanih knjiga, sme čestitati na takvom učitelju. Zašto se Janković radije opred i jelio za štamparski rad i tako izbjegao vjerovatno uspješnu naučnu karijeru, do danas nije poznato. Neki tvrde da je to učinio za dobrobit svoga narod a , da bi se štampala srpska knjiga od strane srpskog štampara, a ne kao dotad od stranca i tuđina Kurcbeka, i to u dalekom Beču. Fizičeskoje sočinjenije je bilo čuvano u fizičkom kabinetu Beogradskog univerziteta do prije II svjetskog rata, a poslije toga mu se gubi svaki trag.
Drame Emanuela Jankovića
Prvi među Srbima, Janković je krenuo da pravi tzv. posrbe, za srpsko govorno i kulturno područje adaptirane drame iz drugih književnosti. Naravno, prvo bi ih prevodio sa italijanskog ili njemačkog jezika na srpski, a potom bi radnju smještao u domaći milje – npr. Banat , i likovima davao srpska imena. Svoje motive zašto je to radio ovako je objašnjavao: Ja sam izabrao taj put iz uverenja, i bilo bi nisko sujetno kada bih ja, u mesto uzor-dela stranaca, podneo mojim sunarodnicima moje još nezrele radove. Prva njegova prevedena drama bila je Tergovci Karla Goldonija, koju je štampao u Lajpcigu 1787. godine. U predgovoru zanimljivo objašnjava svoje shvatanje moralnog i književnog značaja komedije i suprotstavlja ga narodnom shvatanju pozorišne komedije kao pukog “blesavljenja i otimanja novca“: Najveća čast nacionalni moji i danas jošte misli da su komedije ne samo mladosti ni i starim ljudma škodne, i samo ih za nemecko izmišljenije drže, gdi su đavoli Švabe izmislili kako đedu varati novce ot ljudi. Nijedan koje sam u ovu čast nacionalni moji računao, nije imao priliku hasne komedije poznati, ne imajući nijednu u svom jeziku pisanu, a strani mu je napoznat. On hoće svoje sunarodnike iz njiova neznanja osloboditi i komedije dobre kod nji u bolji kredit metuti. Neka svaki pročita ovu knjigu do kraja, pa će videti da to nisu gola izmišljanja, no pravi život, stvarni događaji, slučaji i bitija koja se svaki dan međ ljudma nalaze.
Desetak godina poslije ovoga Emanuel objavljuje dramu Zao otac i nevaljao sin , ili Roditelji učite vašu decu poznavati , od njemačkog pisca Franca Starka. Godine 1793. u Vršcu je prvi put igrana ova predstava i to je, kako navodi istoričar srpske književnosti Jovan Skerlić – najranija zabilježena pozorišna predstava kod Srba, ako se izuzmu dotadašnji popularni đački igrokazi. Treća drama koju je Janković preveo je Blagodarni sin – seoska vesela igra u jednom djejstviju, stavljena na prosto serbski. Upravo ova drama je prvi slučaj posrbljivanja u našoj književnosti, i pošto se radnja odigrava u Banatu, dugo se vjerovalo da je to originalno Jankovićevo djelo.
