EVROPSKI OKVIRI SRPSKE REVOLUCIJE 1804.
Srbi za slobodu, Evropa za računicu
Vrhunski tim naših naučnika, akademici Vladimir Stojančević, Milorad Ekmečić, Slavko Gavrilović i čedomir Popov te profesori Slavenko Terzić, Branko Momčilović, Tomislav Bekić, Božidar Kovaček i Šandor Pal osvetlili u knjizi „Evropa i Srpska revolucija 1804-1815” sve slojeve odnosa evropskih sila toga vremena prema ustaničkom poduhvatu, kao i političke i socijalne odlike tog pregnuća
U godini u kojoj srpski narod obeležava dvestotu godišnjicu svoje nacionalne i socijalne revolucije iz 1804. godine naši istoričari bi mogli da proslave i jedan drugi jubilej – naš veliki i svestrani naučnik Stojan Novaković je, naime, 1904. godine objavio svoju znamenitu knjigu “Vaskrs države srpske”. Dakle, prošlo je tačno sto godina od trenutka kad se u srpskoj istoriografiji pojavilo prvo delo o Karađorđevom ustanku, napisano po svim načelima i metodološkim pravilima istorijske nauke. Pisalo se, naravno, i ranije, i kod nas i na strani, o ovom srpskom velikom podvigu opšteevropskog značaja. Sve je to počelo još od dva velikana – Vuka Karadžića i nemačkog istoričara Leopolda Rankea, ali se mora priznati da je u gotovo svim delima, bilo srpskih bilo inostranih autora, uvek nedostajao barem po jedan korak do valjane i doslovne primene tradicionalnog, upravo od Rankea utemeljenog istoriografskog metoda.
U knjigama i drugim radovima srpskih autora o Prvom i Drugom ustanku redovno je bila zastupljena, ako nije i dominirala, memoarska komponenta, pa su se oni dobrim delom i temeljili na uspomenama koje su zapisali (kao Vuk) ili ispričali učesnici i svedoci događaja. Stojan Novaković je prvi tim sećanjima i uspomenama našao pravo mesto među ostalim takozvanim “izvorima prvog reda” (“Kazivanja o Prvom ustanku”).
Kako je pokret rastao
Ništa bolje nije bilo ni sa delima o mestu Srpske revolucije u evropskoj istoriji i odnosu Evrope prema Srbiji i Srbima u vreme njihove divovske i mučeničke borbe za zbacivanje osmanlijskog jarma i obnavljanje svoje davno izgubljene države. I na ovom polju početak XX stoleća doneo je temeljan preokret koji se vezuje za pojavu knjige Grgura Jakšića “Evropa i vaskrs Srbije” 1907. u Parizu i tek dvadeset godina kasnije i kod nas. Tek u prošlom veku zamašna i plodonosna istraživanja srpske i balkanske istorije XIX stoleća nagomilala su mnoga nova znanja i otvorila niz do tada neslućenih pitanja beskrajno složene i bogate problematike borbe Srba za rešavanje svog nacionalnog pitanja.
Kao komponenta Istočnog pitanja i turbulentnih međunarodnih odnosa iz vremena Francuske revolucije, napoleonovskih ratova i njihovih neposrednih ishoda, Srpska revolucija 1804-1815. imala je svoju najdirektniju evropsku dimenziju i ulogu u političkom, socijalnom i vojnom pogledu. To su, kao što se zna, uočili gotovo svi pisci i istraživači Istočnog pitanja i srpske istorije od Vuka i Rankea do naših dana i bavili se pojedinim aspektima odnosa Srpske revolucije sa evropskim svetom. Pored srpskih, moglo bi se reći da su se tome najčešće posvećivali ruski istoričari. Svemu tome uprkos, osim pomenutog dela Grgura Jakšića ne vidi se da je temu Evropa i Srpska revolucija kao celinu obradila nijedna druga monografija ni istorijska sinteza. Vrhunsko Jakšićevo delo je i dan danji upotrebljivo i korisno, takoreći nezaobilazno, ali je ono u mnogim aspektima već i prevaziđeno – zahvaljujući, naravno, bogatim rezultatima kasnijih istraživanja – kako u faktografskom tako i u interpretativnom pogledu.
I to je bio jedan od razloga da novosadska izdavačka kuća “Platoneum” u saradnji sa odborima za istoriju Prvog ustanka i za istoriju Srba u XIX veku Odeljenja istorijskih nauka SANU animira ekipu zaista vrhunskih naših naučnika i organizuje rad na projektu “Evropa i Srpska revolucija 1804-1815” čiji je rezultat u jednom impozantnom zborniku na gotovo 600 stranica publikovan povodom 200-godišnjice Prvog srpskog ustanka.
Zbornik je otvoren naučnim radom akademika Vladimira Stojančevića “Tok i istorijski rezultati Srpske revolucije 1804-1915”, gde je autor već na početku izložio stanje u Beogradskom pašaluku Turske carevine na kraju XVIII i prvih godina XIX veka, stavivši akcenat na teror sultanovih odmetnika – dahija, i njegovu kulminaciju, seču srpskih knezova januara i februara 1804. godine, koja je bila neposredni povod za masovnu pobunu srpske raje i izbor Karađorđa Petrovića za vođu ustanka, na zboru u Orašcu na Sretenije 15. februara. Prikazao je zatim i sve faze i najvažnije događaje Prvog srpskog ustanka: širenje pokreta, opsadu Beograda, pokušaj bosanskog valije Bećir-paše da žrtvovanjem dahija smiri ustanike, postepeno pretvaranje “bune na dahije” u socijalnu i nacionalnu revoluciju protiv feudalnog sistema i osmanlijske vlasti, najvažnije pobede ustanika (Ivankovac 1805, Mišar i Deligrad 1806), pokušaj izmirenja Porte i Srbije davanjem Srbiji autonomije (Ičkov mir 1806), ulazak ustanika u savez sa Rusijom za vreme njenog rata protiv Turske, osvajanje Beograda 1807, ratne događaje 1809 – 1810, izgradnju nove srpske države zaokružene 1811. godine, izlazak Rusije iz rata 1812. i propast ustanka 1813. Slede potresni podaci o strašnom osmanlijskom teroru nad Srbima 1813-1814, njihovom neuspehu da na Bečkom kongresu zainteresuju velike evropske sile za svoju tragičnu sudbinu, te o Hadži Prodanovoj buni 1814. i Drugom srpskom ustanku na Cveti 1815. godine pod vođstvom Miloša Obrenovića. Akademik Stojančević izlaganje završava opisom srpskih vojnih uspeha u tom ustanku i političkim sporazumom kneza Miloša i turskog komandanta Marašli-Ali paše o puštanju turskih trupa u utvrđene gradove i priznavanju Srbima samouprave u unutrašnjosti zemlje, čime je zapravo počeo proces izgradnje autonomne Kneževine Srbije.
Specifičan oblik građanske revolucije
Istražujući karakter i istorijsku suštinu Prvog i Drugog srpskog ustanka akademik Milorad Ekmečić ih stavlja u široki kontekst građanskih – socijalnih i nacionalnih – revolucija koje su krajem XVIII i u prvoj polovini XIX veka zahvatile najveći deo Evrope. Analizom društvenih i političkih ciljeva srpskih ustanika naš eminentni istoričar dokazuje njihovu direktnu vezu sa programima i nastojanjima građanskih revolucija koje su se iz Francuske, posle 1789. godine, širile na mnoge zemlje i narode Zapadne i Centralne Evrope. Po svojim socijalnim (rušenje osmanskog feudalnog sistema) i nacionalnim (integracija srpskog naroda) ciljevima, Prvi i Drugi ustanak predstavljaju specifičan oblik građanske revolucije. NJihov prvi cilj je tokom vremena postignut: u Srbiji je feudalni poredak razoren. Drugi je izveden samo delimično: Srbi su obnovili svoju državu, makar u ograničenom obliku (autonomnom), ali potpunu nacionalnu integraciju nisu ostvarili. Dva su razloga za to. Prvi je konfesionalan: na Balkanu su se sve nacionalne deobe i razgraničenja izvodili po religioznoj liniji, uz duboke verske netrpeljivosti. Drugi su isprepleteni i sukobljeni interesi velikih evropskih sila, koji su samo u jednom pitanju bili saglasni: na jugoistoku Evrope ne može se obrazovati velika i jaka nacionalna država.
Uz sve to, istorijska anonimnost srpskog naroda u Evropi, koja bi Karađorđevom idejom o povezivanju srpskog i grčkog nacionalnog pokreta možda bila prevaziđena, presečena je njegovim smaknućem 1817. godine, u koje su bili umešani mnogi domaći i strani činioci.
Neutralna Austrija
U naučnom radu akademika Slavka Gavrilovića “Austrijska carevina i ustanička Srbija 1804-1815” polazi se od konstatacije da je Habzburška monarhija svoje veliko interesovanje za Balkan i Srbiju, kao njegovu centralnu oblast, pokazivala kontinuirano od Velikog bečkog rata 1683-1699 pa sve do početka XIX veka.
Posle Svištovskog mira 1791. godine Austrija se odrekla Srbije i vratila prijateljskim odnosima sa Turskom, a u odnosu na srpski narod diskretno nastojala da obnovi njegovo poverenje prema Bečkom dvoru, u čemu je izgleda imala dosta uspeha, jer su Srbi na početku svog Prvog ustanka polagali velike nade u njegovu podršku, pomoć i zaštitu.
Ali Austrija je baš tokom čitavog razdoblja Srpske revolucije bila ugrožena od Napoleonove Francuske, pa je nastojala da na svaki način izbegne neprijateljstvo sa turske strane. Zato je zauzela stav stroge neutralnosti i nemešanja u srpsko-turski sukob. U tome su bili saglasni i politički i vojni vrh Monarhije, ali je ipak u vojnom vrhu, sa nadvojvodom Karlom na čelu, bar povremeno do izražaja dolazilo i mišljenje da Austrija ne bi trebalo baš sasvim da digne ruke od Srbije, koja bi, verovalo se, u nekim kasnijim, a svakako povoljnijim prilikama, mogla dobro da posluži za ostvarenje njenih trajnijih ciljeva na Balkanu i jugoistoku Evrope (Drang nach Osten). Stoga je austrijska politika prema srpskim ustanicima povremeno bivala popustljiva i prećutno tolerantna, što je akademik Gavrilović i pokazao preciznim podacima i o globalnom, evropskom, i o lokalnom podunavskom području, naročito u pogledu pružanja materijalne i vojne pomoći Srbima.
Ruski uticaj izrazit, ponekad presudan
O odnosima carske Rusije prema srpskim ustanicima pisao je dr Slavenko Terzić. Stavljajući odnos Rusije, pre svega one zvanične, koja je u autokratskoj carevini o svemu bespogovorno odlučivala, u okvire njene imperijalne, s jedne strane evropske (odnosi sa Napoleonovom Francuskom, Austrijom i Velikom Britanijom), a sa druge strane istočne politike (pretenzije prema Balkanu, Turskoj i naročito moreuzima Bosforu i Dardanelima), autor je prikazao sve faze toga odnosa. U prvoj fazi (do kraja 1806. godine) taj je odnos obeležen politikom strogo diskretne i brižljivo skrivane podrške; u drugoj (u vreme rata protiv Turske 1807 – 1812) vojnom i finansijskom pomoći uz nastojanje da se ne prenebregnu energični zahtevi drugih sila (Francuske i Austrije) da ruska interesna sfera ostane isključivo severno od Dunava (u Vlaškoj i Moldaviji); u trećoj fazi, posle mira u Bukureštu 1812, privremenim potpunim prepuštanjem Srbije nesrećnoj sudbini pred turskom najezdom. Za sve to vreme, a naročito u drugoj i u trećoj fazi, ruski politički uticaj u Srbiji i u njenim državotvornim naporima je izrazit, ponekad i presudan. U celini gledano, Rusija je bila velika sila koja je – politički, finansijski pa i vojno – pružala pomoć ustaničkoj Srbiji, gledajući uvek i u prvom redu sopstvene dugoročne i kratkoročne interese na Balkanu. Karakteristično je i to da su Srpska revolucija i njen vožd Karađorđe probudili i življi intelektualni interes za Srbe nego ikada do tada, za šta je i A. S. Puškin najlepši primer.
Napoleon nas nije voleo
Centralni deo Zbornika zauzima obimna analiza akademika čedomira Popova “Francuzi i Srpska revolucija” (120 strana velikog, B 5 formata). Jer je Srpska revolucija trajala u uslovima najvećih međunarodnih turbulencija izazvanih Napoleonovom osvajačkom i imperijalnom politikom u kojoj je bilo mesta i za evropski jugoistok i Tursku.
Zainteresovan za očuvanje integriteta Osmanske imperije, naročito posle 1799. godine, Napoleon je načelno bio protiv svih unutrašnjih pokreta koji bi taj integritet mogli ugroziti. Francuski imperator im se protivio tim više što je u njima video sredstvo za prodor drugih sila, pre svega Rusije, na Balkan. U okviru tih načela on je bio neprijateljski raspoložen i prema Prvom srpskom ustanku. Izrazito je bio netrpeljiv do Tilzitskog mira 1807, u vreme neiskrenog saveza sa Rusijom (1807-1810) postao je prividno neutralan i uzdržan, da bi u vreme raskida “saveza” ponovo postao neraspoložen prema Srbima. Za sve to vreme, zahvaljujući prodoru Francuza na Balkan (Dalmacija i Boka 1806, Ilirske provincije 1809), Napoleon je bio živo zainteresovan za događaje u Srbiji i o njima se sa svih strana redovno i podrobno obaveštavao, strahujući da Srbija ne postane trasa za prodor Rusa na Jadran. Zainteresovan do kraja za Srbiju on se, međutim, nije odazivao na Karađorđeve molbe za pomoć i saradnju, što objašnjava potpuni neuspeh misije voždovog izaslanika u Parizu kapetana Vučinića, kojeg je car zadržavao u svojoj blizini od 1810. do 1814. godine!
Profesor Popov je istovremeno prikazao i reagovanje francuske štampe (koja je, razume se, sledila zvaničnu državnu politiku), a na kraju je podrobnije ukazao i na širenje interesovanja francuske intelektualne javnosti za Srpsku revoluciju od dvadesetih do šezdesetih godina DŽIDŽ veka.
U vreme Prvog srpskog ustanka Velika Britanija je prvi put ispoljila interesovanje za “Istočno pitanje”. Geografski udaljena, na sasvim drugom kraju Evrope, i Napoleonovim osvajanjima umnogome sprečena da bude neposredniji učesnik zbivanja na Balkanu, ograničila se na diplomatske akcije. NJeni ambasadori u Carigradu i konzul Samerers u Bukureštu budno su pratili poteze drugih velikih sila u ovom sukobu i preduzimali korake da spreče njihove aktivnosti, koje su mogle da ugroze interese njihove imperije u Turskoj i na Bliskom istoku. Delovali su uglavnom intrigama kod Porte i paktiranjem sa drugim silama, koristeći njihove sukobljene interese. Ipak, Britanija nije odigrala značajniju ulogu u razvoju i kraju Ustanka, ali je on ipak naišao na značajan odjek u britanskoj štampi, ponajviše u “Tajmsu” i u periodici. Dugo posle Ustanka interesovanje britanske javnosti za Srbiju i Srbe nije jenjavalo, slobodno se može reći – kroz ceo XIX vek.
