Postoji mesto u Austriji koje se zove Nežider (Nojzidl am Ze – Neusiedl am See), danas najpoznatije po jezeru i posmatranju ptica selica, zbog čega je razvijen ozbiljan turizam. Ipak, iza te idilične slike krije se i jedno važno, tužno poglavlje naše istorije: u blizini grada nalazio se austrougarski logor Nežider, jedan od najvećih logora za Srbe u Prvom svetskom ratu. Kroz taj logor prošlo je na hiljade naših sunarodnika iz raznih krajeva tadašnje Srbije i Austrougarske, a mnogi od njih tamo su položili svoje živote, stradali od bolesti, gladi, zime i teških uslova zatočeništva.
Reklama
Logor se nalazio u istočnom delu Austrije, u pokrajini Burgenland, u ravnici između Nežiderskog jezera i Lejtonskih brda, na obodu nekadašnjeg grada Nežidera, oko petnaest kilometara od današnje mađarske granice i pedeset dva kilometra jugoistočno od Beča. Smešten je u staru kasarnu husarskog puka sa barakama i pomoćnim objektima, okružen nezdravim, močvarnim područjem, a prvi logoraši stigli su iz Srbije u septembru 1914. godine. Logor je bio podeljen na tri bloka; u prvom, nazvanom Intelligenzwohnungen, bila je smeštena srpska inteligencija – između ostalih Milutin Milanković, Sima Pandurović i Jelisaveta Načić – dok su drugi i treći blok činile konjušnice, radionice, kupatilo, veterinarska ambulanta i pukovska bolnica.
Na samom početku uslovi života bili su podnošljivi, ali se to brzo promenilo: hrana je postajala sve lošija, zavladali su glad, bolesti i neadekvatna lekarska briga, pa je logorska bolnica među zatočenicima dobila zlokobno ime „čekaonica smrti”. Internirci su imali obavezni rad bez obzira na vremenske prilike, često su bili kažnjavani batinama i poniženjima, ali su uprkos svemu uspeli da organizuju pozorište, horove, orkestar, pa čak i školu za decu, čuvajući dostojanstvo i duh zajedništva.
Među internircima bilo je mnogo uglednih ljudi. Miloš Đosić, potpredsednik Narodne skupštine Kraljevine Srbije, preživeo je trogodišnju internaciju u Nežideru, ali je, kako je zabeleženo, prerano ostario i osedeo. U logoru je bila internirana i porodica oca srpskog komitskog vođe Koste Vojinovića – otac Jovan, bivši šef Finansijske kontrole, sa suprugom i dvoje male dece; supruga nije dočekala kraj rata. Beogradski operetski glumac i reditelj Aca Binički mnogo se namučio u Nežideru. Glumac Vladeta Dragutinović iz Beograda bio je zatvoren u istoj baraci sa drugim glumcima – Borom Raškovićem iz Zagreba, Acom Biničkim iz Zagreba, Nikolom Hajdukovicem iz Sarajeva, Radivojem Dinulovićem iz Niša, Mihajlom – Mikicom Spasićem (direktorom Narodnog pozorišta) i mnogim drugim. Dragutinović je uspeo da pobegne 22. marta 1915. godine preko logorske žice, peške se dokopao Beča, gde su mu pomogli španski konzuli; sa španskim pasošem stigao je do Trsta i potom preko Italije i Rima na Solunski front, gde je stupio u svoju jedinicu.
Nasuprot njegovoj sudbini, supruga Mihajla Spasića, glumica Vukosava, preminula je 16. juna 1918. godine. Sahranjena je na logorskom groblju, a na sahrani je pevalo Pevačko društvo logoraša. U novembru 1918. iz Nežidera se, „u povoljnom zdravlju”, vratio i poznati književnik i pesnik Sima Pandurović. U logoru je, međutim, umrlo mnogo sveštenih lica i pripadnika inteligencije, među kojima i prote Mihailo Popović iz Smedereva, arhimandrit Gedeon Marić, starešina manastira Mileševa u Hercegovini, prota Čedomir Majstorović iz okoline Čačka, profesorka Druge beogradske ženske gimnazije Ružica Veljović iz Beograda (ubio ju je stražar puškom na Veliku subotu 1918), novinar Milan Mićić iz Beograda i mnogi drugi.
Logor Nežider zvanično je raspušten 31. oktobra 1918. godine, a kao jedna od poslednjih žrtava zabeležena je Persida Matković iz Gornjeg Milanovca, ubijena dan uoči ukidanja logora, 30. oktobra 1918. godine. Danas se na gradskom groblju u Nežideru nalazi kosturnica sa zajedničkom grobnicom srpskih stradalnika, obeležena spomenikom, kao tiho svedočanstvo o hiljadama života ugašenih daleko od kuće.
Naziv Nežider u srpskom jeziku potiče od starijeg oblika imena grada (mađ. Nezsider), koji je u našu tradiciju ušao preko ratnih sećanja, svedočenja logoraša i međuratne literature. Savremeni nemački naziv Nojzidl am Ze (Neusiedl am See) danas se koristi u zvaničnim dokumentima, ali se u srpskoj istoriografiji i kolektivnom pamćenju i dalje uporedo upotrebljava ime Nežider, naročito kada se govori o logoru i stradanju Srba u Prvom svetskom ratu.
Izvor: Rasejanje.info/Vikipedija
