Istorijski tragovi Srba u Ukrajini – Odesa naše prošlosti

Kijevska kneževina je u Carskoj Rusiji spasavala srpski narod od gladi i bečkog zatočeništva. A glavna morska luka Odesa bila je centar srpske kulture i patriotizma. Odatle su odeski Srbi išli na Solunski front

Četvrti Samit Ukrajina – Jugoistočna Evropa okupio je u Odesi države i državnike sa Balkana. Srbija je dobrodošla u Ukrajinu, u Odesu. Sa našeg zapadnog Balkana u Odesi su bile Albanija, Crna Gora, Severna Makedonija i Srbija, kao i Rumunija, Moldavija, Bugarska, Grčka, Hrvatska i Slovenija iz Evropske unije i zemalja koje žele da joj se pridruže.

Našoj javnosti treba pojasniti činjenicu da Ukrajina, kao ni ukrajinski narod nisu ništa nažao učinili Srbiji kroz istoriju. I da je Ukrajina i Odesa vekovima bila sigurna luka za srpski narod.

Srbi su u Ukrajini prvo živeli, kako je tvrdio istoričar Ljubivoje Cerović, u ranom srednjem veku u Bojkiji. Zemlja Bojkija se nalazila na zapadu Ukrajine. Prostire se na karpatskom području, na razvođu reka crnomorskog i baltičkog sliva. Srbi u Zahumlju su znali da je „njihov knez od Visle”.

Organizovani život Srba u Ukrajini počeo je u drugoj polovini XVIII veka.

Prvu grupu, sa oko 4.000 ljudi, iz Pomorišja i Potisja, ali i drugih srpskih krajeva, poveo je u Ukrajinu, drugom polovinom septembra 1751. godine, pukovnik Jovan Horvat. Prethodno je na predlog Dvorskog ratnog saveta od carice Marije Terezije dobio „otpust iz vojske”, kao i pasoše za oficire koje je poveo. Graničari su preko Tokaja stigli u Kijev 10. oktobra 1751. godine.

Te godine je izdat Ukaz carice Jelisavete „O primanju u podanstvo Srba koji žele da se nasele u Rusiju i služe u posebnim pukovima i određivanju na granici prema turskoj strani pogodnih mesta za naseljavanje, o određivanju plate konjici prema platama u husarskim pukovima i podređivanju tih pukova Vojnoj kolegiji”.

ZEMLJA TREBJEŠANIMA

Ukazom od 21. maja 1753. godine Srbi su se doselili u Ukrajinu da budu granična milicija. Nastala su sledeća naselja: Nadlak, Pečka, Jenopolje, Pavliš, Glogovac, Šajtin, Semlak, Cubilj, Cibuljevo, Varadin, Pančevo, Vršac, Vladimirovac, Kanjiža, Senta, Bečej, Turija, Nadlaj, Martonoš, Moširin, Čongrad, Feldvar, Beška, Mitrovica, Vukovar, Kosovka, Ivankovci, Subotica.

Ukaz Senata pod nazivom „O naseljavanju na ruskim granicama srpskih doseljenika”, na primer, navodi da Srbi treba da budu „pogranična milicija”, kao što su bili i na austrijskoj granici. Država se obavezala da će za doseljenike izdvojiti zemlju pogodnu za obrađivanje i pružiti im pomoć u građevinskom materijalu. Sve ostalo su graničari morali da obezbeđuju sami.

Srbi se u Odesi, piše Ljubivoje Cerović u svojoj studiji, pojavljuju kao pojedinci početkom 19. veka. Ukazom carice Katarine II, 1794. godine osnovan je grad Odesa. Grad se naglo razvijao zahvaljujući privilegijama koje je ruska carska kuća davala doseljenicima, među kojima i Srbima. Kijevska kneževina je u Carskoj Rusiji spasavala srpski narod od gladi i bečkog zatočeništva. Hercegovačke vladike su molile ruske careve da primi gladni narod iz Crne Gore.

I Trebješani su u izbeglištvu 1792. godine odlučili da se isele u Rusiju. Punih dvanaest godina, od 1792. do 1804, trebješki prvaci su, sa serdarom Mališom Lazarevićem Minom na čelu, obilazili ruski carski dvor, pokušavajući da dobiju dozvolu da se isele u Rusiju. konačno su 1804. godine dobili dozvolu i posle mesec dana plovidbe morima dospeli u Odesu. Stanovnici Odese, posebno oni iz srpske kolonije, toplo su primili Trebješane. Gradonačelnik Odese, Emanuel Osipovič, „Duka od Rišeljea”, diveći im se, više puta je u svom domu primao Trebješane, predstavljajući ih mnogim viđenim građanima. Najveću pomoć među članovima Srpske kolonije dobili su od Luke Ljesara, trgovca, poreklom iz Podgorice.

Ruski car Aleksandar I je 1805. godine dodelio Trebješanima zemljište u prostranoj nenaseljenoj ravnici, dan hoda na severu od Odese. Trebješani su podigli naselje kojem je car dao ime Slavjano-Serbskoje. Danas se ovo naselje zove Serbka.

U srpskoj koloniji mnogi su se obogatili, a pojedinci među njima su se afirmisali i kao dobrotvori. Jedan od njih je bio Jovan Riznić, rođen 1793. u Trstu, koji je završio osnovnu školu kod Dositeja Obradovića, a prava u Padovi i Beču. Dvadesetih godina 19. veka, prešao je u Odesu i za kratko vreme postao najbogatiji trgovac u gradu. U svojoj kući je primao mnoge Srbe, među kojima i one koji su dolazili na školovanje.

Pošto je 1853. godine ostavio državnu službu, povukao se na imanje Gopčicu kod Kijeva. Jovan Riznić umro je 1861. godine. U domu Riznića u Odesi, dvadesetih godina 19. veka, nalazio se nadaleko poznati književni salon, u koji su dolazile znamenite ličnosti iz političkog, privrednog i kulturnog života Odese.

Aleksandar Belić je jedan od najistaknutijih naučnika u oblasti slovenske filologije i lingvistike. Bio je član svih slovenskih akademija, predsednik Srpske akademije nauka i umetnosti od 1937. do 1960. godine. Studirao je na Univerzitetu u Odesi, a potom u Moskvi i Petrogradu. Poglede o jeziku i njegovom razvitku izložio je u delu O jezičkoj prirodi i jezičkom razvitku.

I Radovan Košutić, jedan od najznačajnijih filologa-slavista, školovao se u Odesi. Posebno interesovanje izazvala je njegova dvotomna Gramatika ruskog jezika. Autor je hrestomatije tekstova iz klasične ruske književnosti 19. veka, pod nazivom Ruski primeri. Bavio se i književnim studijama i poezijom, a njegovo znamenito delo je putopisna proza Pisma iz Petrograda.

NA SOLUNSKOM FRONTU

Protivno svojoj volji, Srbi koji su živeli na području Austrougarske u Prvom svetskom ratu našli su se na Istočnom frontu. Istoričari govore o čak 100.000 srpskih vojnika. Mnogi od njih su vojevali na teritorijama koje danas nazivamo Rusija, Ukrajina, Belorusija, Mađarska, Slovačka, Češka. Grobovi su njihovi pečati, a biografije uspešnih njihovi tragovi. Ne želeći da ratuju za Habzburšku monarhiju, a protiv slovenske braće na Balkanu i u Rusiji, Srbi su se predavali ruskim brigadama.

Odmah zatim, Srbi iz Rusije su dobrovoljno prelazili u srpsku vojsku, koja je na početku rata protiv Centralnih sila odnela velike pobede u Cerskoj i Kolubarskoj bici. Najveći broj slovenskih zarobljenika nalazio se na području Ukrajine, uglavnom u kijevskom zarobljeničkom logoru u Darnici. Desetine hiljada zarobljenih Srba razmešteno je i u Odeskoj, Harkovskoj i Jekaterinoslavskoj guberniji. Ruska vlada je prihvatila želju ovih ljudi da se bore na strani Srba. U sporazumu sa srpskom vladom, u leto 1915. otpočelo je organizovano prebacivanje dobrovoljaca iz Ukrajine, iz Odese ponajivše, rekom u Srbiju. Tako je do septembra 1915. na balkanska ratišta prebačeno oko 3.500 dobrovoljaca, od kojih su neki učestvovali u proboju Solunskog fronta i pobedi.

Početkom 1915, u Odesi je, po nalogu cara Nikolaja II, od zarobljenih formirana Prva i Druga dobrovoljačka srpska divizija sa 16.000 boraca. Njen komandant je bio pukovnik Hadžić, a u sanitetu su bili dr Vladimir Stanojević, dr Božidar Janković, dr Stojan Stefanović, dr Dragoljub Kostić i mnogi drugi lekari. Oni su zbrinuli 6.250 ranjenika. Kako piše Mihail Vaščenko – Ruskarec, doktor istorijskih nauka i naučni saradnik Instituta za slavistiku Ruske akademije nauka, bio je formiran i Srpski dobrovoljački korpus sa 40.000 ljudi, kojima je komandovao general Mihailo Živković.

Uoči Februarske revolucije 1917, štab korpus je bio u Odesi. Štab Prve divizije bio je u Voznesensku, a Druge divizije u Aleksandrovsku. Pobeda boljševika nad carskom dinastijom već se uveliko naslućivala. U takvom, revolucionarnom raspoloženju, među vojnicima Srpskog dobrovoljačkog korpusa širio se patriotizam koji nam je srpskom narodu doneo slobodu.

Naslovna fotografija: Solunski dobrovoljci iz Otese / Foto: Vikipedija

Za portal Rasejanje.info dr Marko Lopušina