Na današnji dan, 17. avgusta 1929. godine, na Topčiderskom groblju u Beogradu služen je pomen dr Arčibaldu Rajsu – švajcarskom profesoru, kriminologu i velikom prijatelju srpskog naroda. Samo devet dana nakon njegove iznenadne smrti, pored njegovog groba okupili su se oni koji su znali koliko je njegov život bio neraskidivo vezan za Srbiju, njenu vojsku i njeno stradanje.
Reklama
Pomen je priredilo Udruženje rezervnih oficira i ratnika, a među okupljenima su bili predstavnici udruženja dobrovoljaca, četnika i ratnih invalida. Prisustvovali su i predstavnici francuskog udruženja „Paoli d’Orijan”, profesor Loran, predstavnica ženske sekcije Fidak gospođa Agatonović, general Josipović, kao i brojni poštovaoci Rajsovog dela. Među njima je bio i njegov posinak Favr sa suprugom. Opelo su služili sveštenici Topčiderske crkve.
Fotografija tog trenutka, tihog i dostojanstvenog oproštaja od čoveka koji je Srbiju izabrao kao svoju drugu otadžbinu, objavljena je u knjizi „Prizori Beograda između dva svetska rata: fotografije iz Ličnog fonda Mihaila S. Petrovića”, u izdanju Istorijskog arhiva Beograda iz 2026. godine, na strani 80.
Naučnik koji je stao uz istinu
Dr Rudolf Arčibald Rajs nije bio Srbin po rođenju, ali je tokom Prvog svetskog rata postao jedan od najverodostojnijih svedoka srpskog stradanja i borbe. Kao ugledni profesor kriminalistike Univerziteta u Lozani, došao je u Srbiju 1914. godine da istraži zločine austrougarske vojske nad civilnim stanovništvom. Ono što je video nije ostavio u tišini: prikupljao je dokaze, beležio svedočenja i pred svetskom javnošću govorio o tragediji naroda koji se borio za opstanak.
Sa srpskom vojskom prošao je najteže dane – povlačenje preko Albanije, boravak na Krfu, Solunski front i povratak u oslobođeni Beograd 1. novembra 1918. godine. Njegova odanost nije bila službena ni prolazna; bila je lična, duboka i potvrđena delima.
Čovek čije je srce ostalo u Srbiji
Rajs je preminuo 8. avgusta 1929. godine u Beogradu. Po njegovoj želji, srce mu je izdvojeno i čuvano na Kajmakčalanu, među srpskim ratnicima sa kojima je delio sudbinu tokom Velikog rata. Njegov grob u Topčideru ostao je mesto sećanja na naučnika koji je svoje znanje stavio u službu pravde i istine.
Nekoliko godina posle njegove smrti, Udruženje rezervnih oficira i ratnika podiglo mu je spomenik u Topčiderskom parku. Otkriven je 9. avgusta 1931. godine, a na njemu stoji posveta: „Vojniku pravde, istine i prava, Švajcarcu, profesoru, dr Rajsu.
Sećanje na pomen iz avgusta 1929. godine podseća da Arčibald Rajs za Srbiju nije ostao samo stranac koji je došao da istražuje ratne zločine. Ostao je saborac istine, svedok stradanja i čovek čije je prijateljstvo prema Srbiji postalo deo njenog istorijskog pamćenja.
Za potpuniji uvid u njegov životni put, ratna svedočenja i poslednje godine u Srbiji, preporučujemo čitanje feljtona Živka Markovića o Arčibaldu Rajsu, objavljenog na medijskom portalu Rasejanje.info. Feljton prati Rajsov put od uglednog švajcarskog kriminologa do čoveka koji je ime i delo neraskidivo vezao za Srbiju.
Foto: Istorijski arhiv Beograda
Izvor: Rasejanje.info
