Bogorodica Ljeviška — Zadužbina kralja Milutina (1307)

*

SRBIJA, ZEMLJA FRESAKA
Srpski koreni Kosova i Metohije zapisani su na stranama manstira i crkvi i zato se pridošlice trude da to izbrišu, a hteli bi u UNESKO • Kako je sačuven živopis Bogorodice Ljeviške •

Izložbom u Gradskoj galeriji “Srbija, zemlja fresaka”, Užičani su imali priliku da vide detalje živopisa crkve Bogorodice Ljeviške u Prizrenu. Reč je o kopijama fresaka, rad Zdenke i Branislava Živkovića, od kojih je u Užicu bilo izloženo 30, od ukupno 148 radova malog formata supružnika Živković. Svi njihovi radovi nalaze se u Galeriji fresaka u Narodnom muzeju u Beogradu. Kako su objasnili priređivači izložbe, na kopijama fresaka iz prizerenske crkve Bogorodice Ljeviške prikazani su detalji koji se često ne zapažaju u okviru složenih scena zidnog slikarstva. Autor izložbe, Bojan Popović, viši kustos Narodnog muzeja u Beogradu, kaže da su odmah po otkrivanju živopisa, koji je tokom turskog perioda premalterisan, poznati kopisti Zdenka i Branislav u periodu od 1950. do 1955. godine izradili 148 kopija malog formata. S obzirom da je crkva Ljeviška marta 2004. godine u albanskom pogromu stradala, najveću štetu pretrpeo je njen živopis. “Kroz detalje sačuvane na kopijama fresaka mi danas možemo da sagledamo svu veličanstvenost i lepotu Ljeviškog živopisa. Kao materijalno svedočanstvo prošlog vremana, ove freske predstavljaju i vanvremenski kod za razumevanje evolucije kulture, likovnog izraza, duhovnosti i ideologije,” rekao je kustos Popović otvarajući izložbu u Užicu. “U svakom slučaju, kopije  ljeviških fresaka govore nam i o istoriji srpskog srednjovekovnog grada Prizrena, ali i o istoriji srpskog naroda. Supružnici Živković, izradom kopija fresaka hteli su da sačuvaju ono što je sveto i sakralno, ali i ono što je suština umetnosti 14. veka. Na freskama se provlače detalji od kupole do samog tla i od oltarskog prostora do spoljne priprate, remek dela koja su sukcesivno 20 godina stvarali slikari na dvoru kralja Milutina”, objašnjava kustos Popović.

“Bogorodica Ljeviška je bila glavna crkva grada Prizrena koju je podigao kralj Milutin uz pomoć prizrenskih episkopa Damjana i Save na osnovi ranije gradske saborne crkve. Arhitekta, protomajstor Nikola podigao je hram sa pet kupola, kome je dodata priprata sa spratom nad kojim je zvonik koji stremi visoko iznad kuća Prizrena i naglašava duhovni centar u gradu, inače omiljenom mestu boravka vladara, naročito poslednjeg Nemanjića”, kaže kustos Popović, govoreći o istoriji veličanstvene, srušene crkve Bogorodice Ljeviške, i dodaje:

“Prizrenska katedrala prvi je očuvani spomenik dvorske slikarske radionice kralja Milutina. Slikari Mihailo i Evtihije iz porodice Astrapa, vesnici su novog, narativnog stila. Poštujući staru monumentalnost iskazanu veličinom kompozicija i figura, utkali su u stari program i motive koji su verna ilustracija crkvenih tekstova. Značaj čudesnog prožima hram: od Hrista Pantokrata ide na dole osam zrakova, među kojima su anđeli, oni spuštaju tekstove sa rečju božjom prorocima. Svećonosci i sveće približavaju gledaocu transcedentalni svet. Arhijereji karakternih lica prikazani u dubokom naklonu, služe liturgiju. Izuzetan grupni portret Nemanjića nosi i uokviruje ornament dvoglavih orlova, jednako kao i arhijereje u oltaru. Na taj način bi osobi koja bi pohodila Ljevišku namah bilo jasno da je reč o vrhovnoj vlasti Boga u oltaru, vladara u priparti. Uz maestralni portret kralja Milutina, čeono prikazanog svečano u kraljevskom ruhu, nalaze se portreti predaka, kralja Stefana Prvovenčanog, ktitora Ljeviške, kao i potomka kraljevića Stefana, potonjeg Dečanskog”, kaže Popović, objašnjavajući čudesnost i složenost živopisa Bogorodice Ljeviške. Izdvaja još nekoliko detalja:

Čudesnost i složenost živopisa Ljeviške

“Simeon i Sava natpisom su označeni kao ktitori Srbije, u značenju onih koji predstavljaju svoj narod, i zbog toga je Simeon Nemanja prikazan u gestu molioca za svoj narod. Punoća prikaza božanstva ogleda se u vidovima Hrista. Molitveno obraćanje vernika bilo je upućeno fresko-ikoni natpisom obeleženim kao Hristos Hranitelj prizrenski, ali u živopisu ima i upliva realnog sveta, te postoji prikaz dečaka koji skaču u vodu i kupaju se na sceni Krštenja Hristovog iz ciklusa Propovedi Jovana Preteče. Iz natpisa sa ulaza, u kome su navedeni propisi koji se poštuju na praznik, navedeno je i ime dvojice protomajstora, Nikole, glavnog arhitekte, kao i Astrape, glavnog slikara. Astrapa je porodično ime pod kojim se nalaze Evtihije i Mihailo, otac i sin, koji su u Srbiji uradili niz fresko programa. Kada je 2004. postradala Ljeviška, osnovna šteta učinjena je njenim freskama, naročito onim u priprati, spratu priprate i oltaru. Da nije bilo bračnog para Živković koji je uleteo u avanturu kopiranja motiva sa fresaka Bogorodice Ljeviške, mi danas ne bi ništa znali o ovom živopisu. Oni su kopirali freske na jeftinom materijalu, na kartonima, uključujući one koji su obaveštavali stanovništvo Prizrena za cepljenje protiv tifusa. Kasnije, Živkovići su organizovali izložbu. “Čovek, priroda i predmeti sa fresaka Bogorodice Ljeviške” u Francuskoj, Nemačkoj, zatim u Finskoj, Danskoj, Kanadi, SAD, Japanu, Indiji, Poljskoj, Norveškoj, Švajcarskoj i Čehoslovačkoj, i zna se, ove izložbe su bile vrlo zapažene i posećene”, rekao je kustos Bojan Popović u Užicu.

Poznato je da su za vreme turske vlasti, u 18. veku freske izubijane čekićem, pokrivene slojem maltera i prekrečene kada je Bogorodica Ljeviška pretvorena u džamiju. Freske su ponovo otkrivene u periodu od 1950—1952., a radovi na njihovoj restauraciji trajali su do 1976. godine. Od dolaska NATO snaga na Kosovo 1999. crkva je pod zaštitom nemačkih vojnika, ali ni to nije pomoglo, jer je pet godina kasnije bila gađana iz vatrenog oružja od strane albanskih vandala. Godine 2006. 13. jula crkva Bogorodica Ljeviška stavljena je na UNESKO- vu listu svetske kulturne baštine, kao deo celine srednjovekovnih spomenika na Kosovu.

Grad Prizren

Prizren je jedan od najlepših gradova na Kosovu, nalazi se na padinama Šar planine blizu granice sa Albanijom i Makedonijom. Poznat je po velikom broju crkava i starih džamija. Stanovništvo čine Albanci i velika zajednica Bošnjaka. Procena je da u Prizrenu danas živi oko 240.000 ljudi. Kao grad Prizren je bio poznat i u antičko vreme, a posebno se razvijao od 6. do 9. veka. Imao je veliko utvrđenje na brdu i baziliku na čijim ostacima je kasnije podignuta crkva Bogorodica Ljeviška. U vreme Vizantije, Prizren je bio značajno regionalno sedište i u njemu su izgrađena utvrđenja Drvengrad i Višegrad, poznat kao prizrenski Gornji grad. U njemu je bilo sedište Vizantijske episkopije. Poveljom cara Vasilija iz 1010. godine, Ohridskoj arhiepiskopiji se poklanja prizrenska episkopija, i to je prvi pisani dokument u kome se pominje Prizren, tada pod imenom Prizdrijana. Od 1275. godine Prizren pripada srpskoj srednjovekovnoj državi i postaje privredno i duhovno središte. Grad na Bistrici ekonomski jača, naročito u vreme kralja Milutina, cara Dušana i Uroša. Tada Prizren kuje svoj novac, a iz tog perioda potiču najznačajniji istorijski spomenici srpske srednjovekovne baštine. To su crkva Bogorodica Ljeviška i manastirski kompleks Sveti Arhangeli, zadužbina cara Dušana. To je i period kada se u Prizren naseljavaju trgovci iz Dubrovnika i Kotora, i tu se počinju organizovati poznati panađuri sajmovi u dane velikih verskih praznika. Vlast je bila organizovana tako da je gradom upravljao srpski kefalija, dok je trgom upravljao knez koji je po pravilu bio iz primorskih gradova. Srednjovekovno prizrensko stanovništvo bilo je raznorodno, najviše je bilo Srba, zatim Arbanasa, Grka, Vlaha, Dubrovčana, Mlečana i Sasa. Najveću koloniju činili su Dubrovčani, pa putopisci toga vremena Prizren nazivaju carski grad, carska prestonica, a u narodnim pesmama navodi se kao srpski Carigrad. Posle smrti cara Dušana, Prizrenom vlada kralj Vukašin, a po legendi Kraljević Marko Prizrenom je vladao do 1372. godine, zatim Balšići do 1376. kada počinje njegovo opadanje, a već 1433. Prizren spada u napuštena trgovačka mesta.

A sve to što se dogodilo u najnovijem vremenu jeste apsolutna katastrofa počev od duhovne pa do fizičke.

Zdenka Živković

Zaslužan što danas možemo da saznamo kako je izgledao živopis prizrenske Bogorodice Ljeviške je bračni par Zdenka i Barnislav Živković, kopisti koji su bili zaposleni u Zavodu za zaštitu spomenika kulture Srbije. Posebno je zanimljiv životni i umetnički put Zdenkin koja je doživela duboku starost. Preminula je u devedesetoj godini, a bila je istaknuta ličnost na polju fresko slikarstva i počasna predsednica Češke besede Beograd. Zdenka, devojačko Kortusova, rođena je 1911. godine u južnočeškom kraju, u Šumavi. Njen otac umetnik koji je bio specijalista za gipsanu i kamenu dekoraciju enterijera, došao je 1927. godine da radi na unutrašnjoj dekoraciji Narodne skupštine Kraljevine SHS. Zdenka je u Češkoj završila osnovnu školu, a zajedno sa majkom i dva brata 1930. došla je u Beograd. Nastavlja školu u novosagrađenom češkom domu u Beogradu, a po završetku škole postaje član Kluba češke omladine. Na beogradskoj Akademiji lepih umetnosti diplomirala je 1948, i karijeru je započela u Saveznom institutu za zaštitu kulturnih dobara. Bila u je učenica poznatih francuskih umetnika kopiranja koji su osnovali školu u Srbiji. Kada je u periodu od 1947. do 1950. pod rukovodstvom Pola Vensana bila upriličena prva akcija kopiranja fresaka, Zdenka se uključila u ovaj posao, i decenijama je kopirala u srpskim najznačajnijm svetinjama: Pećkoj patrijaršiji, Dečanima, Gračanici, Sopoćanima, Kaleniću, Manasiji i Ravanici. Za svetsku izložbu u Montrealu kopirala je studeničko Raspeće, a rad na sopoćanskom Uspenju Bogorodice veličine 50 kvadratnih metara trajao je 7 meseci. Zdenka je radila jedno vreme u Galeriji fresaka pri Narodnom muzeju Srbije, a 1972. odlazi u penziju, i tada počinje da obučava niz mladih umetnika za rad na fresko-slikarstvu. U Galeriji fresaka u Beogradu, nalazi se preko 1000 kvadrata kopija fresaka koje je Zdenka uradila. Kao penzionerka nastavlja sa kopiranjem i sarađuje sa Narodnim muzejom u Kraljevu, Novom Pazaru, Nišu, Pirotu. Radi i u Novom Sadu, i tada nastaje preko 200 kvadrata kopija fresaka iz 18. veka, iz manastira Bođani, Mesić, Drača i Srpski Kovin u Mađarskoj. U tom periodu naslikala je i kolekciju kopija fresaka srpskog srednjovekovnog slikarstva za muzej Vanderbilt univerziteta u Nešvilu. Veliki broj njenih kopija nalazi se i u brojnim ambasadama i ustanovama širom sveta. Paralelno sa kopiranjem tekao je njen rad na otkrivanju, čišćenju i konzervaciji fresaka u velikom broju crkava i manastira po Srbiji. Verovatno najveći poduhvat bio je otkrivanje i čišćenje prekrečenih fresaka u Bogorodici Ljeviškoj u Prizrenu. Taj posao trajao je 3 godine. Zdenka je bila inicijator da se kopiraju freske iz ugroženih manastira, a danas je njeno delo i jedino svedočanstvo živopisa koji je krasio zidove nepovratno uništenih sakralnih objekata u Srbiji. Zdenka je u okviru konzervatorskog rada imala najveće zvanje – savetnik konzervator. Njen profesor između ostalih je bio čuveni Slanski sa Akademije lepih umetnosti u Pragu. Veliki broj kopija Zdenka je uradila zajedno sa suprugom Branislavom, takođe stručnjakom za fresko slikarstvo. Sve kopije Ljeviške radili su zajedno. … Ostatak teksta u Slobodi

Piše: Novka Ilić | Časopis Sloboda