U Smederevu je 5. juna 1941. došlo do ogromne eksplozije skladišta municije, koja je srušila veći deo grada, usmrtivši između 2.500 i 4.000 ljudi. Eksplozija u Smederevu je jedna od teških nesreća čiji su uzroci do danas ostali nerasvetljeni.
Reklama
Posleratna komunistička vlast prikrivala je istinu o strašnoj tragediji koja je zadesila Smederevo da li zbog sumnji da su komunisti diverzijom izazvali ovu eksploziju, ili zbog činjenice da je grad obnovljen zahvaljujući, pre svega, naporima Dimitrija Ljotića, ili nečeg trećeg… Ovaj tekst predstavlja sećanje i dug prema žrtvama smederevske tragedije.
Naredbom okupacionih vlasti, smederevska tvrđava je 1941. godine određena za ropotarnicu ostataka vojne sile Kraljevine Jugoslavije. Dunavom, sa istoka i zapada, vozovima od Skoplja, Niša i Kragujevca, starim Carigradskim drumom, zapregama i kamionima, dovoženo je na tone odbačenih sanduka municije, granata, burad sa barutom, kojih je bilo na vagone, eksplozivna puščana municija, avionske bombe, granate, parafin, puške, mitraljezi, topovi, zaprežna vozila, pontonski čamci i vojnička odela. Osim toga, uskladišteno je i preko 1000 buradi od po 200 litara benzina.
Tvrdilo se da je tvrđava bila prepuna eksplozivnog materijala, jer Nemci nisu odvajali dovoljno brodova za transport. Verovatno im se nije žurilo. Istovar iz vagona i utovar u brodove vršili su ratni zarobljenici. Oni su svedočili da se barut često prosipao iz buradi, kao i benzin, te je zemlja u gradu bila gotovo impregnirana eksplozivom.
Na tom mestu je eksplodiralo oko 400 vagona zaplenjene municije. Udarni talas kretao se 5000 metara u sekundi i imao je jačinu kao manja atomska bomba. Smederevo je prozvano srpskom Hirošimom! Neko je kasnije proračunao da je unutar kamenih zidina bilo deset miliona konjskih snaga razorne moći. Kao atomska bomba!
Petog juna 1941. u 14 časova i 14 minuta, pod do danas nerazjašnjenim okolnostima, odletelo je u vazduh skladište eksploziva u Đurđevoj tvrđavi. U jednom trenu život je izgubilo između 2500 i 4000 ljudi, a oko 5000 je bilo ranjeno. Prvu procenu broja poginulih dala je nemačka komanda u Beču: 4000. Broj žrtava je, vremenom, kontinuirano smanjivan, ali to se odnosi na stanovništvo Smedereva i okoline, dok je broj postradalih Nemaca, kojih je toga trenutka u gradu bilo više hiljada jer su se spremali za odlazak u rat na Sovjetski Savez, takođe nepoznat. Nemci su svoje mrtve odnosili i sahranjivali u Nemačkoj. (Ti podaci verovatno negde postoje u nemačkim arhivama.) Broj žrtava nikada nije utvrđen, niti je država preduzimala istragu o tome; jednom rečju, stradanja srpskog naroda su u celom 20. veku malo koga brinula, što nam govori o tome da dugo imamo tuđine za vladare. Od 2400 kuća, samo 25 nije oštećeno, dok su kuće u prečniku od desetak kilometara od tvrđave porušene do temelja, podaci su tadašnje komisije za obnovu Smedereva. Stravična eksplozija municije koja je u to vreme lagerovana u drevnom zdanju Brankovića napravila je na tom mestu krater prečnika pedeset i dubine oko devet metara, a na grad se sručilo najmanje četiri hiljade tona kamena iz zidina tvrđave. Prozorska stakla su se rasprsla i u naseljima na obodu Smedereva.
Podrhtavanje tla nalik zemljotresu osetilo se u Velikoj Plani, Beloj Crkvi, Vršcu i Beogradu!
Najveća ravničarska tvrđava u Evropi je zadobila rane koje ni do danas nisu izlečene. Vlada Milana Nedića je obrazovala Komisiju za obnovu koja je postupno obnovila grad, uz masovan rad dobrovoljaca iz cele Srbije. Do 1943. grad je obnovljen. Najviše su pomogli dobrovoljci, studenti i učenici, ali i Nemci i dve jevrejske zajednice sa oko 500 ljudi. Štampane su i poštanske marke sa doplatom za obnovu Smedereva. Na čelo komiteta za obnovu Smedereva biva postavljen Dimitrije Ljotić (koji je dobar deo mladosti proveo u Smederevu) i koji uspeva da sanira štetu koliko-toliko. Ljotić, advokat iz Smedereva i predsednik Jugoslovenskog narodnog pokreta „Zbor”, obraća se omladincima svog predratnog pokreta, i na njegov poziv oni se odazivaju i organizuju Dobrovoljnu radnu službu. Danima, uz najveće napore i požrtvovanje, ličnu opasnost zbog mogućnosti izbijanja epidemije tifusa i kolere, Radna služba je otkopavala leševe već u raspadanju. Ovi omladinci, ponajviše gimnazijalci i studenti, mnogi među njima izbeglice iz raznih delova Jugoslavije, odigraće uskoro još jednu ulogu koju im je sudbina dodelila, isto tako sa puno časti i samoodricanja. Svakako treba reći da su humanitarnu pomoć iz vazduha bacali avioni svih zemalja, a Nemci su na svakom koraku u gradu na trenutak pomagali stanovništvu i povređenima, kao da nisu bili okupatori. Kažnjavali su pokušaje pljačke i zavodili red kod organizovanja otkopavanja ruševina.
Očevici govore da je u gradu slika nakon eksplozijebila stravična. Ranjeni i mrtvi ljudi na sve strane, preko njih kamenje, otkinuti udovi, neko ostao bez očiju, a na pokidanim žicama ili iščupanim armaturama od gvožđa visili su ugljenisani ljudski leševi, sagoreli i smanjeni kao lutke. Neki su kasnije umirali od posledice tih povreda (sahranjivani su na zapadnoj strani stare crkvice na groblju iznad kosturnice u brdu). Umirali su tokom cele godine, i kasnije, a mnogi koji su preživeli, od šoka su sišli s uma. Žene koje su tada bile trudne neke su izgubile bebe, a neke rodile sumašedšu decu, koja nisu imala sve udove ili nisu mogla da govore. Novonastanjeni Smederevci su posle Drugog svetskog rata često preko ovakvih svojih komšija saznavali da se u gradu desila tragedija. Komunistička vlast je na dan 5. juna razgonila narod koji se okupljao da zapali sveće mrtvima. Srpske žene u crnom terane su i batinama, na prostoru između crkve i tvrđave nisu smele ni da se zadržavaju, ni da oplakuju svoje žrtve, tako da o nekom popisivanju imenā nije bilo ni govora. Ta činjenica najviše tereti komuniste da su morali da imaju udela u tome. Da li sami ili u saradnji sa nekim, otkriće se jednom…
Izvor: FB Rojalistički klub
