AUTORSKI TEKST ALEKSANDRA čOTRIćA U NIN-u

44

-u
– SPREčITI NESTAJANjE SRBA U ZEMLjAMA REGIONA –

U sedam zemalja okruženja – Sloveniji, Hrvatskoj, Mađarskoj, BiH, Rumuniji, Makedoniji i Albaniji živi oko dva miliona pripadnika srpskog naroda. To je oko polovine ukupnog broja sunarodnika koji žive u inostranstvu i približno trećini u odnosu na broj Srba u matičnoj državi.

Poslednji popisi stanovništva u ovim zemljama pokazuju smanjenje broja građana koji se izjašnjavaju kao Srbi.

Osnovni razlozi za to su – izgon tokom poslednjih balkanskih ratova, iseljavanje u Srbiju i treće zemlje, neumitna asimilacija, strah od nacionalnog izjašnjavanja, veći broj umrlih od rođenih i, posebno, nebriga matične države.

Najveća oseka zabeležena je u Republici Hrvatskoj u kojoj je popis pre dve godine registrovao samo 200 hiljada Srba, što predstavlja trećinu odnosu na predratni broj. Između dva popisa, tokom decenije, za trećinu je smanjen broj Srba u Rumuniji (sa 33, na 22 hiljade). Po dvadeset posto manje stanovnika Slovenije i Makedonije deklarisali su se kao Srbi u odnosu na popis 1991. godine. Predstavnici srpskih organizacija iz Makedonije ističu da na teritoriji bivše najjužnije republike SFRJ ima više srpskih grobova iz proteklih ratova, nego što ima živih Srba. Na današnjoj teritoriji Mađarske 1918. godine živelo je više desetina hiljada Srba, a na poslednjem popisu samo tri hiljade i osam stotina ljudi upisalo se u rubriku srpske nacionalne manjine.
U BiH posleratni popis još nije obavljen, a predstavnici srpskih organizacija u Federaciji kao jedan od razloga navode strah nekih krugova u međunarodnoj zajednici i federalnih vlasti da će objavljeni rezultati pokazati da je u mnogo većem obimu etničko čišćenje počinjeno na teritorijama pod kontrolom bošnjačkih i hrvatskih vlasti. „Uprkos uvreženom mišljenju, Republika Srpska je mnogo više multietnička nego drugi entitet“, navode u Demokratskoj inicijativi sarajevskih Srba. U Sarajevu, koje je nekad važilo za drugi srpski grad, danas živi svega desetak hiljada Srba. U bivšem multietničkom gradu na Miljacki, od 400 hiljada sadašnjih stanovnika, samo deset posto nisu Bošnjaci. U pojedinima bosanskim sredinama Srba nema dovoljno da popune ni poslanička mesta u kantonalnim skupštinama.

Ove podatke moramo da shvatimo kao dramatično upozorenje, jer ako nestanu Srbi u susednim zemljama, ubrzo nas neće biti ni u Srbiji.

U Albaniji, Srbima, kao ni drugim manjinama na popisima još uvek nije omogućeno nacionalno i versko izjašnjavanje. Zbog toga niko pouzdano ne zna koliko je Srba u „zemlji orlova“, a čelnici udruženja „Morača-Rozafa“ iz Skadra, procenjuju taj broj na oko trideset hiljada.
Osim što nemaju pravno priznati status nacionalne manjine, Srbi u Albaniji nemaju ni pravo na obrazovanje i informisanje na maternjem jeziku. Mnogi još uvek, zbog velikih administrativnih problema i finansijskih razloga, nisu vratili svoja srpska imena koja su tokom vladavine Envera Hodže bila nasilno albanizovana. Tako je i porodici Bledara Bašanovića, predstavniku Srba u Državnom komitetu za manjine, tokom komunizma, bilo nametnuto prezime Belja.
Nažalost, ni 40 hiljada Srba u Sloveniji nemaju status nacionalne manjine, što znači da nemaju pravo na službenu upotrebu svog jezika, budžetsko finansiranje aktivnosti nacionalnih organizacija, predstavnika u parlamentu… Slovenački Ustav iz 1991. godine izričito priznaje ovaj status samo Italijanima i Mađarima, navodeći da su oni autohtone manjine. Slovenački ustavotvorci, namerno ili slučajno, prevideli su da Srbi na području Bele Krajine žive u kontinuitetu od 16 veka. Osim što nemaju nacionalna prava, više od deset hiljada Srba u Sloveniji punih 15 godina nemaju ni osnovna građanska prava. Takozvani izbrisani, iako ispunjavaju zakonske uslove i Ustavni sud im je dao za pravo, od osamostaljenja nisu dobili slovenačko državljanstvo. Ovi ljudi žive kao ilegalci, rade najteže poslove na crno, ne primaju penzije i u stalnom su strahu da će biti deportovani, odnosno da će biti deložirani iz stanova.
Vojislav Stanimirović i drugi čelnici Samostalne demokratske srpske stranke ističu da je položaj srpskog naroda u Hrvatskoj donekle poboljšan u protekle dve godine, otkad je na snazi sporazum potpisan sa premijerom Ivom Sanaderom, ali ukazuju da se ne poštuju rokovi za povratak prognanog srpskog stanovništva i oduzete imovine. Najveću prepreku za masovniji povratak srpskih prognanika predstavlja postojanje nekoliko stotina tajnih optužnica, nacionalna diskriminacija u sudskim postupcima za ratne zločine i gotovo svakodnevni napadi na fizički integritet i imovinu.

Oko sedamdeset hiljada Srba u istočnoj Slavoniji (trećina od ukupnog broja u Hrvatskoj), imaju pravo na obdaništa, osnovne i srednje škole na srpskom jeziku, dok u ostalim delovima države mogu da pohađaju dopunsku nastavu, ali se, osim u Gorskom kotaru, ova mogućnost retko gde koristi.

Iako, malobrojni, Srbi u Mađarskoj dobro su organizovani. U oko četrdeset opština postoje lokalne srpske samouprave, bez čijih saglasnosti nije moguće doneti ni jednu odluku koja se tiče položaja i statusa srpske manjine. Međutim, novousvojeni Zakoni o nacionalnim manjima i izborima predviđaju prethodnu registraciju birača koji žele da glasaju za manjinske liste, kao i obaveznu proveru znanja maternjeg jezika, zbog čega su, po rečima dr Milice Pavlov, predsednice Samuprave Srba u Mađarskoj, neprihvatljivi za srpsku zajednicu. „Primena ovih zakona na sledećim lokalnim izborima prepoloviće broj naših samuprava“, ukazuje čelnica krovne srpske organizacije u zemlji severnog suseda. Istovremeno, Milica Pavlov podseća da mađarski parlament već 15 godina odbija da primeni odluku Ustavnog suda po kojoj 13 priznatih nacionalnih manjina imaju pravo na svoje poslanike.
U Rumuniji, Srbi i ostalih 17 manjina nemaju ovakav problem. Od 1992. godine oni imaju pravo na predstavnike u najvišem zakonodavnom telu. Interese zajednice veoma uspešno zastupa Savez Srba u Rumuniji, na čijem čelu je dr Slavomir Gvozdenović, profesor i poslanik iz Temišvara. On smatra da Srbi u Banatu i Dunavskoj klisuri zaslužuju više vremena, od dosadašnjih pola časa sedmično na temišvarskoj televiziji, poredeći ovaj termin sa znatno dužim vremenom koji rumunska manjina ima na TV Novi Sad. Gvozdenović pohvalno govori o odluci rumunske države da sa četiri stotine hiljada evra godišnje pomaže kulturno-prosvetne aktivnosti Saveza Srba. Ovim sredstvima, pored ostalog, naši sunarodnici finansiraju izdavanje sedmičnog lista „Naša reč“, tromesečnika „Književni život“ i više desetina vrednih knjiga autora iz Rumunije.

U Makedoniji Srbi, takođe, imaju svog poslanika. A do pre samo četiri godine nisu imali ni status nacionalne manjine. Promenama makedonskog Ustava, Srbima je posle desetogodišnje borbe priznato pravo koje su imali Romi, Vlasi, Albanci i Turci. Predsednik Demokratske partije Srba u Makedoniji Ivan Stoilković dobio je mandat u koaliciji sa vladajućim Socijaldemokratskim savezom aktuelnog predsednika Branka Crvenkovskog.
Da bi doprinelo očuvanju identiteta srpske zajednice u zemljama regiona, Ministarstvo za dijasporu Republike Srbije predložilo je parlamentima i vladama Državne zajednice i Srbije usvajanje odredbe u novom Ustavu koja predviđa obavezu matične države da brine o delovima našeg naroda izvan Srbije, donošenje Zakona o dijaspori, zaključenje međudržavnih sporazuma o zaštiti prava nacionalnih manjina, otvaranje konzulata, kulturnih centara i novih graničnih prelaza, kao i redovnu finansijsku pomoć matične države za srpske organizacije, medije i škole.

(Autor je zamenik ministra za dijasporu Republike Srbije i predsednik Izvršnog odbora SPO)

POSTAVI ODGOVOR